تعدیل قطعی پیمان چگونه محاسبه می‌شود؟ آیا صورت‌وضعیت‌های موقت ملاک هستند؟

یکی از پرسش‌های مهم پیمانکاران در پایان پروژه این است که تعدیل قطعی پیمان چگونه محاسبه می‌شود و آیا برای محاسبه آن باید تمام صورت‌وضعیت‌های موقت دوباره از ابتدا تعدیل شوند یا صورت‌وضعیت قطعی به‌تنهایی ملاک قرار می‌گیرد؟

این سؤال به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که در طول اجرای پیمان، تعدیل صورت‌وضعیت‌های موقت به‌صورت علی‌الحساب یا قطعی محاسبه و پرداخت شده باشد و پس از تحویل موقت، صورت‌وضعیت قطعی نیز تهیه شود.

پاسخ این است که صورت‌وضعیت‌های موقت در فرآیند تعدیل حذف نمی‌شوند و صورت‌وضعیت قطعی نیز به‌تنهایی جایگزین تمام محاسبات قبلی نمی‌شود. مقررات تعدیل، برای کارکرد صورت‌وضعیت‌های موقت و همچنین مابه‌التفاوت میان آخرین صورت‌وضعیت موقت و صورت‌وضعیت قطعی، روش مشخصی تعیین کرده است.

تعدیل قطعی چیست؟

در پیمان‌های مشمول تعدیل، مبلغ تعدیل بر اساس کارکرد واقعی پیمان و شاخص‌های مربوط به دوره انجام کار محاسبه می‌شود.

در طول اجرای پروژه، معمولاً برای هر صورت‌وضعیت موقت، تعدیل مربوط به همان کارکرد محاسبه می‌شود. این تعدیل ممکن است در زمان محاسبه، به دلیل قطعی نبودن شاخص‌های دوره مربوط، به‌صورت علی‌الحساب پرداخت شود.

بنابراین باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت:

تعدیل صورت‌وضعیت‌های موقت و تعدیل قطعی پیمان.

تعدیل قطعی به معنای نادیده گرفتن تعدیل‌های قبلی نیست؛ بلکه در پایان کار، وضعیت تعدیل‌های محاسبه‌شده قبلی با توجه به مقررات مربوط و مابه‌التفاوت کارکرد نهایی تعیین تکلیف می‌شود.

مبنای محاسبه تعدیل صورت‌وضعیت‌های موقت چیست؟

بند ۵-۱ دستورالعمل نحوه تعدیل آحاد بهای پیمان‌ها، روش محاسبه تعدیل هر صورت‌وضعیت را مشخص کرده است.

بر اساس این بند، برای محاسبه تعدیل هر صورت‌وضعیت ابتدا دوره‌های مربوط به کارکرد آن صورت‌وضعیت مشخص می‌شود و سپس با استفاده از شاخص‌های گروهی مربوط و شاخص مبنای پیمان، ضریب تعدیل محاسبه می‌شود.

نکته مهم این است که تاریخ واقعی انجام کار در کارگاه برای تعیین دوره سه‌ماهه مربوط به کارکرد ملاک است، نه صرفاً تاریخ تهیه یا ارسال صورت‌وضعیت.

بنابراین هر صورت‌وضعیت موقت، در صورت شمول پیمان بر تعدیل، مبنای محاسبه تعدیل کارکرد مربوط به خود خواهد بود.

آیا بعد از تهیه صورت‌وضعیت قطعی، تعدیل‌های صورت‌وضعیت‌های موقت باطل می‌شوند؟

خیر. این یکی از مهم‌ترین نکات در محاسبه تعدیل قطعی است.

بر اساس نامه شماره 117956-25 مورخ 01/06/1391 رئیس امور نظام فنی، در صورتی که تعدیل صورت‌وضعیت‌های موقت مطابق بند ۱-۵ دستورالعمل شماره 173073/101 و با استفاده از شاخص‌های قطعی محاسبه شده باشد، برای تهیه صورت‌وضعیت تعدیل قطعی نیازی به تنظیم مجدد تعدیل صورت‌وضعیت‌های موقت نیست و محاسبات تعدیل قطعی بر اساس بند ۲-۵ دستورالعمل انجام می‌شود.

پس تعدیل قطعی دقیقاً شامل چه چیزی می‌شود؟

اینجا به مهم‌ترین قسمت موضوع می‌رسیم.

مطابق بند ۵-۲ دستورالعمل نحوه تعدیل آحاد بهای پیمان‌ها، مبلغ مابه‌التفاوت بین آخرین صورت‌وضعیت موقت و صورت‌وضعیت قطعی باید تعدیل شود.

اگر این مابه‌التفاوت مربوط به عملیات انجام‌شده بین تاریخ شروع پیمان و تاریخ آخرین صورت‌وضعیت موقت باشد و دوره انجام عملیات مشخص باشد، تعدیل آن بر اساس شاخص دوره مربوط محاسبه می‌شود.

اگر دوره انجام عملیات مشخص نباشد، طبق دستورالعمل از متوسط شاخص‌های دوره‌های مدت مربوط استفاده می‌شود.

در نتیجه، ساختار کلی محاسبه به این صورت است:

تعدیل‌های محاسبه‌شده برای صورت‌وضعیت‌های موقت + تعدیل مابه‌التفاوت بین آخرین صورت‌وضعیت موقت و صورت‌وضعیت قطعی = مبنای تعیین تعدیل قطعی پیمان

البته این بیان ناظر به ساختار محاسبات است و جزئیات نهایی می‌تواند با توجه به وضعیت شاخص‌ها، تأخیرات، نوع پیمان و مقررات خاص حاکم بر قرارداد متفاوت باشد.

یک مثال ساده برای درک بهتر

فرض کنیم پیمانکار در طول پروژه سه صورت‌وضعیت موقت داشته است.

برای هر سه صورت‌وضعیت، تعدیل مربوطه محاسبه شده است:

• تعدیل صورت‌وضعیت اول: ۱۰۰ میلیون تومان
• تعدیل صورت‌وضعیت دوم: ۱۵۰ میلیون تومان
• تعدیل صورت‌وضعیت سوم: ۲۰۰ میلیون تومان

بنابراین مجموع تعدیل محاسبه‌شده برای صورت‌وضعیت‌های موقت برابر با ۴۵۰ میلیون تومان است.

پس از اتمام پروژه، هنگام تهیه صورت‌وضعیت قطعی مشخص می‌شود که مبلغی از کارکرد پروژه در آخرین صورت‌وضعیت موقت منظور نشده است.

فرض کنیم این مابه‌التفاوت ۵۰۰ میلیون تومان باشد.

این مبلغ نباید بدون تعدیل به صورت‌وضعیت قطعی اضافه شود؛ بلکه مطابق بند ۵-۲ دستورالعمل، باید با توجه به دوره واقعی انجام عملیات و شاخص‌های مربوط تعدیل شود.

بنابراین، تعدیل قطعی در این مثال صرفاً همان ۴۵۰ میلیون تومان قبلی نیست و از طرف دیگر، قرار نیست تمام سه تعدیل قبلی از صفر دوباره محاسبه شوند.

بلکه مابه‌التفاوت کارکرد قطعی نسبت به آخرین صورت‌وضعیت موقت نیز باید طبق ضوابط تعدیل تعیین تکلیف شود.

اگر تعدیل‌های قبلی با شاخص موقت محاسبه شده باشند چه می‌شود؟

این حالت نیز در دستورالعمل پیش‌بینی شده است.

مطابق بند ۹-۲ دستورالعمل، تا زمانی که شاخص‌های قطعی دوره انجام کار اعلام نشده باشند، تعدیل صورت‌وضعیت‌ها با استفاده از آخرین شاخص‌های ابلاغ‌شده، اعم از موقت یا قطعی، محاسبه و به‌صورت علی‌الحساب پرداخت می‌شود.

پس از اعلام شاخص‌های قطعی دوره انجام کار، تعدیل مطابق دستورالعمل محاسبه و مبلغ آن به‌صورت قطعی به حساب پیمانکار منظور می‌شود.

بنابراین اگر تعدیل‌های قبلی صرفاً بر اساس شاخص‌های موقت پرداخت شده باشند، ممکن است در مرحله قطعی، مابه‌التفاوت ناشی از قطعی شدن شاخص‌ها نیز باید تعیین شود.

اگر تعدیل صورت‌وضعیت‌های موقت قبلاً با شاخص قطعی محاسبه شده باشد چه؟

این حالت از نظر محاسباتی متفاوت است.

بر اساس نامه شماره 117956-25 مورخ 01/06/1391، چنانچه تعدیل صورت‌وضعیت‌های موقت با شاخص‌های قطعی محاسبه شده باشد، برای تهیه صورت‌وضعیت تعدیل قطعی نیازی به محاسبه مجدد تعدیل صورت‌وضعیت‌های موقت نیست و صرفاً مابه‌التفاوت بین آخرین صورت‌وضعیت موقت و صورت‌وضعیت قطعی، مطابق بند ۵-۲ دستورالعمل محاسبه و در تعدیل قطعی لحاظ می‌شود.

این نکته، یکی از مهم‌ترین مستندات برای پاسخ به سؤال «آیا تعدیل‌های موقت باید دوباره محاسبه شوند؟» است.

تأثیر تأخیرات غیرمجاز بر تعدیل قطعی

موضوع تأخیرات نیز در محاسبه تعدیل اهمیت دارد.

مطابق بند ۵-۲-۱ دستورالعمل، اگر تمام یا بخشی از عملیات مربوط به مابه‌التفاوت بین آخرین صورت‌وضعیت موقت و صورت‌وضعیت قطعی در مدت تأخیر غیرمجاز پیمان انجام شده باشد، تعدیل آن مطابق ضوابط بند ۵-۲ محاسبه می‌شود.

بنابراین صرف اینکه عملیات در صورت‌وضعیت قطعی آمده است، به این معنا نیست که بدون توجه به وضعیت تأخیرات می‌توان یک شاخص واحد برای آن اعمال کرد.

دوره واقعی انجام کار و وضعیت تأخیرات پیمان باید در محاسبه مورد توجه قرار گیرد.

تعدیل قطعی و تغییر ضریب ۰/۹۵

دستورالعمل تعدیل، در برخی شرایط برای ضریب تعدیل نیز حکم خاصی دارد.

طبق بند ۸ دستورالعمل، در پیمان‌هایی که در مدت اولیه به اتمام رسیده و تحویل موقت می‌شوند، عدد ۰/۹۵ در رابطه ضریب تعدیل به یک تبدیل می‌شود.

همچنین در پیمان‌هایی که تا مدت پیمان، یعنی مدت اولیه به‌علاوه تأخیرهای مجاز، به اتمام رسیده و تحویل موقت شوند، این ضریب مطابق مقررات دستورالعمل به ۰/۹۷۵ تبدیل می‌شود.

مابه‌التفاوت ناشی از این تغییر نیز همزمان با صورت‌وضعیت قطعی پرداخت می‌شود.

این موضوع نشان می‌دهد که صورت‌وضعیت قطعی فقط برای تعیین کارکرد نهایی پروژه اهمیت ندارد؛ بلکه در برخی موارد، آثار مالی ناشی از مقررات تعدیل نیز در همین مرحله تسویه می‌شود.

آیا صورت‌وضعیت قطعی به‌تنهایی ملاک محاسبه تعدیل است؟

خیر. این برداشت دقیق نیست که بگوییم چون صورت‌وضعیت قطعی تهیه شده، دیگر صورت‌وضعیت‌های موقت در محاسبات تعدیل هیچ نقشی ندارند.

دستورالعمل تعدیل دو بخش را از یکدیگر تفکیک کرده است:

اول: تعدیل کارکرد صورت‌وضعیت‌های موقت؛

دوم: تعدیل مبلغ مابه‌التفاوت بین آخرین صورت‌وضعیت موقت و صورت‌وضعیت قطعی.

به همین دلیل، صورت‌وضعیت قطعی در واقع مرحله تعیین تکلیف نهایی کارکرد و مابه‌التفاوت‌ها است، نه اینکه تمام محاسبات قبلی را از بین ببرد.

آیا تعدیل قطعی یعنی همه تعدیل‌های قبلی دوباره محاسبه شوند؟

الزاماً خیر. این موضوع به وضعیت شاخص‌هایی که در تعدیل‌های قبلی استفاده شده بستگی دارد.

اگر تعدیل‌های قبلی با شاخص‌های قطعی محاسبه شده باشند، طبق نامه شماره 117956-25 نیازی به تنظیم مجدد تعدیل‌های قبلی نیست و مابه‌التفاوت کارکرد تا صورت‌وضعیت قطعی طبق بند ۵-۲ محاسبه می‌شود.

اما اگر تعدیل‌های قبلی بر اساس شاخص‌های موقت پرداخت شده باشند، با اعلام شاخص‌های قطعی، تعدیل مربوط باید مطابق بند ۹-۲ دستورالعمل قطعی و مابه‌التفاوت آن تعیین شود.

یک نکته مهم درباره دامنه شمول این مقررات

تمام مطالب این مقاله را نباید به همه قراردادهای پیمانکاری بدون استثنا تعمیم داد.

دستورالعمل شماره 101/173073 مورخ 15/09/1382 زمانی ملاک است که پیمان مطابق مقررات مربوط، مشمول دستورالعمل تعدیل آحاد بهای پیمان‌ها باشد.

بنابراین پیش از اعمال این قواعد باید موارد زیر بررسی شود:

• مفاد موافقتنامه و شرایط خصوصی پیمان؛
• اینکه پیمان مشمول تعدیل آحاد بها هست یا خیر؛
• بخشنامه تعدیل مندرج در قرارداد؛
• شاخص مبنای پیمان؛
• وضعیت تأخیرات مجاز و غیرمجاز؛
• مقررات خاص حاکم بر نوع قرارداد.

در قراردادهای خاص، EPC، قراردادهای سرجمع یا پیمان‌هایی که تابع دستورالعمل‌های خاص هستند، ممکن است روش محاسبه متفاوت باشد.

نتیجه‌گیری

در پیمان‌های مشمول دستورالعمل نحوه تعدیل آحاد بهای پیمان‌ها، پیوست بخشنامه شماره 101/173073 مورخ 15/09/1382، تعدیل قطعی به این معنا نیست که تمام صورت‌وضعیت‌های موقت کنار گذاشته شده و فقط صورت‌وضعیت قطعی مبنای محاسبه قرار گیرد.

صورت‌وضعیت‌های موقت همچنان در فرآیند محاسبه تعدیل نقش دارند و تعدیل کارکرد آن‌ها مطابق ضوابط مربوط محاسبه می‌شود.

در پایان کار نیز مابه‌التفاوت بین آخرین صورت‌وضعیت موقت و صورت‌وضعیت قطعی، در صورت وجود، مطابق بند ۵-۲ دستورالعمل تعدیل می‌شود.

همچنین اگر تعدیل‌های قبلی با شاخص‌های موقت محاسبه شده باشند، پس از اعلام شاخص‌های قطعی باید تعدیل مربوط قطعی شود؛ اما اگر تعدیل‌های قبلی قبلاً با شاخص‌های قطعی محاسبه شده باشند، مطابق نظر رسمی امور نظام فنی، محاسبه مجدد آن‌ها برای تنظیم صورت‌وضعیت تعدیل قطعی ضرورت ندارد و تمرکز محاسبات بر مابه‌التفاوت بین آخرین صورت‌وضعیت موقت و صورت‌وضعیت قطعی خواهد بود.

بنابراین پاسخ کوتاه به سؤال اصلی این است:

در تعدیل قطعی، صورت‌وضعیت‌های موقت حذف نمی‌شوند؛ اما صورت‌وضعیت قطعی نیز باید برای تعیین مابه‌التفاوت کارکرد و تعدیل آن مورد رسیدگی قرار گیرد.

سؤالات متداول

آیا برای تعدیل قطعی باید تمام صورت‌وضعیت‌های موقت دوباره محاسبه شوند؟

خیر، در صورتی که تعدیل صورت‌وضعیت‌های موقت با شاخص‌های قطعی محاسبه شده باشد، مطابق نامه شماره 117956-25 نیازی به محاسبه مجدد آن‌ها نیست و مابه‌التفاوت بین آخرین صورت‌وضعیت موقت و صورت‌وضعیت قطعی طبق بند ۵-۲ دستورالعمل محاسبه می‌شود.

آیا صورت‌وضعیت قطعی جایگزین صورت‌وضعیت‌های موقت می‌شود؟

خیر. صورت‌وضعیت قطعی کارکرد نهایی پیمان را مشخص می‌کند، اما تعدیل‌های محاسبه‌شده برای صورت‌وضعیت‌های موقت همچنان در تسویه نهایی مورد توجه قرار می‌گیرند.

اگر شاخص تعدیل موقت باشد، چه اتفاقی می‌افتد؟

تا زمان اعلام شاخص قطعی، تعدیل با آخرین شاخص ابلاغ‌شده به‌صورت علی‌الحساب محاسبه و پرداخت می‌شود و پس از اعلام شاخص قطعی، مبلغ تعدیل قطعی و مابه‌التفاوت آن مشخص می‌شود.

آیا مابه‌التفاوت صورت‌وضعیت قطعی هم تعدیل می‌شود؟

بله. بند ۵-۲ دستورالعمل نحوه تعدیل، صراحتاً نحوه تعدیل مبلغ مابه‌التفاوت بین آخرین صورت‌وضعیت موقت و صورت‌وضعیت قطعی را تعیین کرده است.

آیا تأخیر غیرمجاز بر تعدیل قطعی اثر دارد؟

بله. اگر تمام یا بخشی از عملیات مربوط به مابه‌التفاوت در مدت تأخیر غیرمجاز انجام شده باشد، نحوه تعدیل آن مطابق مقررات بند ۵-۲ و ضوابط مربوط به تأخیرات محاسبه می‌شود.

منابع و مستندات حقوقی و قراردادی

۱. دستورالعمل نحوه تعدیل آحاد بهای پیمان‌ها، پیوست بخشنامه شماره 101/173073 مورخ 15/09/1382، به‌ویژه بندهای ۵-۱، ۵-۲، ۵-۲-۱، ۸ و ۹-۲. مشخصات بخشنامه و تاریخ ابلاغ آن در پایگاه «امور پیمان» نیز ثبت شده است.

۲. نامه شماره 117956-25 مورخ 01/06/1391، امور نظام فنی، با موضوع «صورت وضعیت تعدیل قطعی» که تصریح می‌کند در صورت محاسبه تعدیل‌های موقت با شاخص‌های قطعی، برای تهیه صورت‌وضعیت تعدیل قطعی نیازی به محاسبه مجدد تعدیل‌های موقت نیست و مابه‌التفاوت آخرین صورت‌وضعیت موقت و قطعی مطابق بند ۵-۲ محاسبه می‌شود.

۳. نامه شماره 39588-25 مورخ 11/07/1391، امور نظام فنی، با موضوع «تعدیل‌های موقت و قطعی» که نحوه اصلاح مبالغ تعدیل قبلی و تعدیل مابه‌التفاوت صورت‌وضعیت قطعی را توضیح می‌دهد.

۴. شرایط عمومی پیمان (نشریه ۴۳۱۱)، در مواردی که پیمان بر اساس این شرایط عمومی منعقد شده و مقررات مربوط به تعدیل در اسناد پیمان درج و لازم‌الاجرا شده باشد.

مدیریت تعدیل و صورت‌وضعیت‌ها با نرم‌افزار مدیریت قراردادها و پیمان درگاه

محاسبه و پیگیری تعدیل پیمان، به‌ویژه در پروژه‌های چندساله، به ثبت دقیق صورت‌وضعیت‌های موقت، دوره انجام کار، شاخص‌های تعدیل، وضعیت تأخیرات و مبالغ پرداخت‌شده قبلی نیاز دارد. نرم‌افزار مدیریت قراردادها و پیمان درگاه با متمرکز کردن اطلاعات قرارداد، صورت‌وضعیت‌ها، تعدیل‌ها، تضامین، مکاتبات و سوابق پرداخت، به واحدهای فنی، مالی و قراردادها کمک می‌کند سوابق مالی پیمان را منظم و قابل پیگیری نگه دارند و در زمان تهیه صورت‌وضعیت قطعی، اطلاعات موردنیاز برای رسیدگی و تسویه نهایی را در اختیار داشته باشند.

اگر سازمان شما با تعداد زیادی پیمان و صورت‌وضعیت سروکار دارد، مدیریت یکپارچه این اطلاعات می‌تواند از خطاهای محاسباتی، ثبت ناقص سوابق و اختلافات ناشی از عدم دسترسی به مستندات جلوگیری کند.