آیا شرکت‌های فنی و مهندسی در ماه محدودیت تعداد شرکت در مناقصه دارند؟

یکی از سؤالاتی که برای شرکت‌های فنی و مهندسی فعال در حوزه پیمانکاری مطرح می‌شود این است که هر شرکت در یک ماه یا یک سال در چند مناقصه می‌تواند شرکت کند؟ به عبارتی محدودیت شرکت در مناقصه چقدر است؟

گاهی این تصور وجود دارد که شرکت‌های پیمانکاری، به‌ویژه شرکت‌های عضو انجمن‌ها و تشکل‌های صنفی، تنها مجاز هستند تعداد محدودی مناقصه در ماه شرکت کنند.

اما آیا چنین محدودیتی در مقررات وجود دارد؟

پاسخ کوتاه این است که در مقررات عمومی ارجاع کار به پیمانکاران، سقف مشخصی برای «تعداد مناقصه‌هایی که یک شرکت می‌تواند در ماه در آن‌ها شرکت کند» تعیین نشده است.

آنچه مقررات بیشتر بر آن تمرکز دارند، ظرفیت کاری پیمانکار، صلاحیت پیمانکار، توان مالی و تجهیزاتی و تعداد کارهای در دست اجرای او است.

آیا برای شرکت در مناقصه سقف ماهانه وجود دارد؟ (محدودیت شرکت در مناقصه در ماه چقدر است؟)

در مقررات عمومی مربوط به ارجاع کار، حکمی به این مضمون که: «هر شرکت پیمانکاری حداکثر می‌تواند در X مناقصه در ماه شرکت کند» وجود ندارد.

بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس عضویت یک شرکت در یک انجمن صنفی یا داشتن گواهینامه صلاحیت پیمانکاری، گفت که شرکت مثلاً فقط اجازه دارد در ۳، ۵ یا ۱۰ مناقصه در ماه شرکت کند؛ مگر اینکه در یک مناقصه یا مقرره خاص، شرط مشخص و قانونی دیگری حاکم باشد.

در واقع باید بین دو موضوع کاملاً متفاوت تفکیک کرد:

۱. تعداد مناقصه‌هایی که شرکت در آن‌ها پیشنهاد می‌دهد و

۲. تعداد و مبلغ قراردادهایی که شرکت می‌تواند هم‌زمان در دست اجرا داشته باشد.

محدودیت‌های قانونی عمدتاً به موضوع دوم مربوط می‌شوند.

ظرفیت کاری پیمانکار چیست؟

ظرفیت کاری یکی از مهم‌ترین معیارهایی است که در ارزیابی توان اجرای کار و ارجاع پروژه به پیمانکار مورد توجه قرار می‌گیرد.

مطابق ماده ۲۳ آیین‌نامه اجرایی بند «ج» ماده (۱۲) قانون برگزاری مناقصات، ظرفیت پیمانکاران بر اساس مقررات تشخیص صلاحیت تعیین می‌شود و مناقصه‌گزار باید ظرفیت کاری پیمانکار را با توجه به معیارهایی از جمله موارد زیر بررسی کند:

• پایه و رشته پیمانکاری؛
• توان مالی، تجهیزاتی و تدارکاتی؛
• تعداد کارهای در دست انجام.

بنابراین، موضوع اصلی برای کارفرما صرفاً این نیست که شرکت در چند مناقصه شرکت کرده است؛ بلکه باید مشخص شود شرکت چه میزان ظرفیت آزاد برای پذیرش و اجرای کار جدید دارد.

شرکت می‌تواند در چند مناقصه هم‌زمان شرکت کند؟

در حالت کلی، شرکت در چند مناقصه به‌خودی‌خود ممنوع نیست.

برای مثال، فرض کنیم یک شرکت پیمانکاری در یک ماه در ۸ مناقصه شرکت کند.

صرف اینکه تعداد مناقصات ۸ مورد است، به معنی تخلف شرکت نیست. اما اگر این شرکت در چند مناقصه برنده شود، موضوع تغییر می‌کند.

در این مرحله، کارفرمایان باید ظرفیت کاری و توان اجرای شرکت را بررسی کنند تا مشخص شود ارجاع کار جدید با ظرفیت و صلاحیت شرکت سازگار است یا خیر.

بنابراین: محدودیت اصلی مربوط به پذیرش و ارجاع کار است، نه صرفاً ارائه پیشنهاد در مناقصه.

نقش تعداد کارهای در دست اجرا چیست؟

تعداد کارهای در دست اجرا یکی از معیارهای قانونی ارزیابی ظرفیت پیمانکار است. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ممکن است یک شرکت از نظر رتبه و رشته پیمانکاری واجد صلاحیت باشد، اما بخش قابل توجهی از ظرفیت آن قبلاً به پروژه‌های در دست اجرا اختصاص یافته باشد.

در چنین شرایطی، کارفرما نمی‌تواند صرفاً با مشاهده گواهینامه صلاحیت شرکت نتیجه بگیرد که شرکت برای هر پروژه جدید نیز ظرفیت کافی دارد.

مطابق مقررات، تعداد کارهای در دست اجرا و ظرفیت باقی‌مانده پیمانکار باید در ارزیابی مورد توجه قرار گیرد.

آیا پیمانکار می‌تواند بیشتر از ظرفیت خود در مناقصه شرکت کند؟

اینجا باید میان شرکت در مناقصه و ارجاع کار تفاوت قائل شد. آیین‌نامه اجرایی بند «ج» ماده (۱۲) قانون برگزاری مناقصات، در ماده ۲۳، امکان ارجاع کار بیش از ظرفیت کاری پیمانکار را در شرایط مشخص پیش‌بینی کرده است.

بر اساس این مقرره، ارجاع کار تا ۲۵ درصد بالاتر از ظرفیت کاری پیمانکار، با تأیید کمیته فنی ـ بازرگانی امکان‌پذیر است.

بنابراین حتی در موضوع ظرفیت نیز نمی‌توان یک ممنوعیت مطلق و ساده در نظر گرفت؛ زیرا خود مقررات برای برخی شرایط، امکان ارجاع کار بیش از ظرفیت را پیش‌بینی کرده‌اند.

آیا عضویت در انجمن شرکت‌ها محدودیت خاصی ایجاد می‌کند؟

صرف عضویت در یک انجمن صنفی، به‌خودی‌خود به معنای وجود سقف ماهانه برای شرکت در مناقصات نیست.

اگر یک انجمن صنفی برای اعضای خود ضابطه داخلی خاصی داشته باشد، باید اساسنامه، آیین‌نامه یا مصوبه معتبر همان انجمن بررسی شود.

اما چنین ضابطه داخلی را نباید با مقررات عمومی حاکم بر مناقصات دولتی و ارجاع کار یکی دانست. به عبارت دیگر:

اگر شخصی ادعا کند «هر شرکت عضو انجمن فقط می‌تواند ماهانه تعداد مشخصی در مناقصه شرکت کند»، باید مستند قانونی یا مقرره مشخصی را که چنین محدودیتی را ایجاد کرده است ارائه کند.

بدون وجود چنین مستندی، نمی‌توان یک سقف ماهانه عمومی برای شرکت در مناقصات اعلام کرد.

تفاوت «شرکت در مناقصه» و «ارجاع کار»

این تفاوت برای شرکت‌های پیمانکاری بسیار مهم است.

شرکت در مناقصه

در این مرحله، شرکت پیشنهاد خود را برای یک پروژه ارائه می‌کند. اینکه شرکت در چند مناقصه پیشنهاد داده است، به‌تنهایی به معنی آن نیست که همه پروژه‌ها به او ارجاع شده‌اند.

ارجاع کار

اما زمانی که شرکت برنده می‌شود و قرار است قرارداد به آن ارجاع شود، وضعیت ظرفیت کاری و توان اجرای شرکت اهمیت جدی پیدا می‌کند. مقررات نیز ظرفیت پیمانکار را برای همین مرحله مورد توجه قرار داده‌اند.

برای مثال، آیین‌نامه ارجاع کار به پیمانکاران، دستگاه اجرایی را مکلف کرده است در فرآیند ارزیابی، اطلاعاتی مانند ظرفیت کاری و تعداد کارهای در دست اجرای پیمانکاران را مورد توجه قرار دهد. همچنین سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی مکلف به انتشار اطلاعات مربوط به ظرفیت کاری و تعداد کارهای در دست اجرا شده است.

آیا تعداد قراردادهای هم‌زمان هم محدود است؟

باید توجه داشت که ظرفیت کاری فقط به تعداد پروژه‌ها خلاصه نمی‌شود. مبلغ پروژه‌ها، رشته و پایه پیمانکار و میزان ظرفیت باقی‌مانده نیز اهمیت دارند.

حتی در مقررات قدیمی‌تر تشخیص صلاحیت و ارجاع کار نیز مفهوم «ظرفیت آماده به کار» بر اساس ظرفیت کل و مبالغ باقیمانده کارهای در دست اجرا تعریف شده بود.

به همین دلیل، نمی‌توان یک عدد ثابت مانند «هر شرکت حداکثر ۵ قرارداد» را به همه شرکت‌ها و همه رشته‌ها تعمیم داد.

اگر شرکت در چند مناقصه برنده شود چه می‌شود؟

فرض کنیم یک شرکت در یک ماه در ۱۰ مناقصه شرکت کرده و در ۴ مناقصه برنده شده است.

آیا صرف برنده شدن در چهار مناقصه ممنوع است؟

خیر، صرف تعداد برنده شدن ملاک کافی برای اعلام ممنوعیت نیست.

در این مرحله باید وضعیت ظرفیت کاری شرکت، پایه و رشته، توان اجرایی، مبلغ قراردادهای جدید و کارهای در دست اجرای شرکت بررسی شود.

اگر ظرفیت شرکت برای پذیرش کارهای جدید کافی باشد، صرف تعداد مناقصات یا قراردادها به‌تنهایی نمی‌تواند مبنای ممنوعیت باشد.

اما اگر ارجاع کار باعث شود شرکت از ظرفیت مجاز خود فراتر رود، مقررات مربوط به ظرفیت پیمانکار باید اعمال شود و در موارد مقرر، تأیید کمیته فنی ـ بازرگانی نیز لازم خواهد بود.

یک استثنای مهم: خودداری از شرکت در فراخوان

یک نکته جالب در مقررات وجود دارد که ممکن است با سؤال اصلی اشتباه گرفته شود. ماده ۲۴ آیین‌نامه ارجاع کار به پیمانکاران درباره پیمانکارانی صحبت می‌کند که در یک دوره یک‌ساله، بیش از سه بار از شرکت در فراخوان ارجاع کار، پس از دریافت دعوتنامه، خودداری کنند.

این موضوع مربوط به امتناع از شرکت پس از دریافت دعوتنامه است، نه محدودیت تعداد دفعاتی که شرکت می‌تواند در مناقصه شرکت کند.

در صورت تکرار این وضعیت و احراز شرایط مقرر در ماده، حتی امکان لغو یک‌ساله گواهینامه صلاحیت نیز پیش‌بینی شده است.

بنابراین نباید «بیش از سه بار خودداری از شرکت در فراخوان» را با «محدودیت تعداد شرکت در مناقصات» اشتباه گرفت.

نتیجه‌گیری؛ یک شرکت در ماه چند مناقصه می‌تواند شرکت کند؟

بر اساس مقررات عمومی مورد بررسی، عدد ثابتی برای حداکثر تعداد مناقصه‌هایی که یک شرکت فنی و مهندسی می‌تواند در طول یک ماه در آن‌ها شرکت کند، تعیین نشده است.

بنابراین یک شرکت می‌تواند در چندین مناقصه شرکت کند، مشروط بر اینکه شرایط هر مناقصه را داشته باشد. آنچه در زمان ارزیابی و ارجاع کار اهمیت پیدا می‌کند، مواردی مانند:

• صلاحیت و پایه پیمانکار؛
• رشته پیمانکاری؛
• ظرفیت کاری؛
• توان مالی؛
• توان تجهیزاتی و تدارکاتی؛
• تعداد و مبلغ کارهای در دست اجرا؛
• و سایر معیارهای مقرر در اسناد و مقررات مناقصه

است.  در نتیجه، نمی‌توان صرفاً بر اساس تعداد مناقصاتی که یک شرکت در ماه در آن‌ها شرکت کرده است، آن را فاقد صلاحیت دانست.

پاسخ کوتاه

خیر؛ برای شرکت‌های فنی و مهندسی، یک سقف عمومی و ثابت مانند «ماهی X مناقصه» در مقررات عمومی مناقصات تعیین نشده است. محدودیت اصلی در مرحله ارزیابی و ارجاع کار، ظرفیت کاری و توان اجرای پیمانکار و تعداد کارهای در دست اجرای اوست.

سؤالات متداول

آیا شرکت پیمانکاری می‌تواند هم‌زمان در چند مناقصه شرکت کند؟

بله. صرف شرکت هم‌زمان در چند مناقصه، ممنوعیت عمومی ندارد؛ اما در صورت برنده شدن، ظرفیت کاری و توان اجرای شرکت باید بررسی شود.

آیا عضویت در انجمن شرکت‌های فنی و مهندسی باعث محدودیت تعداد مناقصات می‌شود؟

صرف عضویت در انجمن، چنین محدودیت عمومی‌ای ایجاد نمی‌کند. برای وجود چنین محدودیتی باید اساسنامه، آیین‌نامه یا مقرره معتبر همان انجمن بررسی شود.

ظرفیت کاری پیمانکار چگونه بررسی می‌شود؟

مطابق مقررات، مواردی مانند پایه و رشته پیمانکاری، توان مالی و تجهیزاتی و تعداد کارهای در دست اجرا در ارزیابی ظرفیت مورد توجه قرار می‌گیرد.

آیا شرکت می‌تواند بیش از ظرفیت خود برنده مناقصه شود؟

ارجاع کار تا ۲۵ درصد بالاتر از ظرفیت کاری پیمانکار، با تأیید کمیته فنی ـ بازرگانی، طبق ماده ۲۳ آیین‌نامه اجرایی بند «ج» ماده (۱۲) قانون برگزاری مناقصات امکان‌پذیر است.

منابع و مستندات حقوقی

1- آیین‌نامه اجرایی بند «ج» ماده (۱۲) قانون برگزاری مناقصات، به‌ویژه ماده ۲۳ درباره ظرفیت کاری پیمانکاران و ارجاع کار بیش از ظرفیت.

2- آیین‌نامه ارجاع کار به پیمانکاران، مصوب ۱۳۸۱/۰۷/۲۴ هیئت وزیران، به‌ویژه مواد ۱۷، ۱۸، ۲۲ و ۲۴ درباره صلاحیت، ظرفیت کاری، کارهای در دست اجرا و خودداری از شرکت در فراخوان.

3- آیین‌نامه تشخیص صلاحیت و ارجاع کار به پیمانکاران صنعت ساخت و مقررات مرتبط با ظرفیت و ارجاع کار.

نکته حقوقی مهم

در این مطلب به محدودیت شرکت در مناقصه پرداختیم.  این مقاله ناظر به مقررات عمومی ارجاع کار و مناقصات پیمانکاری است. اگر موضوع مربوط به یک دستگاه اجرایی خاص، انجمن صنفی مشخص، مناقصه خصوصی، صنعت خاص یا ضابطه اختصاصی باشد، باید اسناد همان مناقصه و مقررات خاص آن نیز بررسی شود. بنابراین بهتر است از تعمیم این نتیجه به همه انواع مناقصات و همه انجمن‌ها بدون بررسی مقررات اختصاصی خودداری شود.

مدیریت هوشمند مناقصات با نرم‌افزار درگاه

بررسی صلاحیت مناقصه‌گران، ثبت اطلاعات شرکت‌ها، کنترل مدارک، بررسی ظرفیت و مدیریت سوابق مناقصات از مهم‌ترین بخش‌های فرآیند برگزاری مناقصه است. نرم‌افزار مدیریت برگزاری مناقصات درگاه به سازمان‌ها کمک می‌کند اطلاعات مناقصه‌گران، اسناد و مدارک، ارزیابی‌های کیفی، سوابق شرکت‌ها و مراحل تصمیم‌گیری کمیته‌های فنی و بازرگانی را به‌صورت یکپارچه مدیریت کنند.

با استفاده از درگاه، اطلاعات مناقصه‌گران و سوابق فرآیند در یک بستر متمرکز ثبت می‌شود تا کارشناسان بتوانند در زمان ارزیابی و تصمیم‌گیری، اطلاعات موردنیاز را سریع‌تر و دقیق‌تر در اختیار داشته باشند.