نحوه محاسبه تعدیل آحاد بهای پیمان؛ شاخصها و محاسبه صورت وضعیت تعدیل
با توجه به اینکه اجرای پروژه های عمرانی معمولاً در بازه زمانی طولانی انجام می شود، تغییر قیمت مصالح، دستمزد نیروی انسانی، ماشین آلات و سایر هزینه های اجرایی می تواند بر هزینه نهایی پروژه تأثیر بگذارد. از این رو تعدیل آحاد بهای پیمان از سازوکارهای مهم در قراردادهای پیمانکاری و عمرانی محسوب می شود که تعادل اقتصادی قرارداد را در زمان تورم و نوسان قیمت حفظ می کند. سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور با تهیه و تنظیم دستورالعمل تعدیل آحاد بهای پیمان به عنوان یک ابزار قراردادی و قانونی، امکان جبران این تغییر قیمت را فراهم کرده تا حقوق پیمانکار و کارفرما حفظ شود.
دستورالعمل نحوه تعدیل آحاد بهای پیمان مطابق با بخشنامه 101/173073 مجموعه ای از ضوابط، فرمول ها و روش های اجرایی است که در تاریخ 1382/09/15 توسط سازمان مدیریت برنامه و بودجه کشور تنظیم، به عنوان مبنای رسمی محاسبه تعدیل در قراردادهای عمرانی در نظر گرفته می شود.
در این مقاله، نحوه محاسبه تعدیل آحاد بهای پیمان را بر اساس دستورالعمل شماره 101/173073 مورخ 1382/09/15 بررسی می کنیم و با شاخص های مورد استفاده، فرمول محاسبه ضریب تعدیل، نحوه محاسبه صورت وضعیت تعدیل آشنا می شویم.
همچنین برای اطلاعات بیشتر در رابطه با این مسئله، مقاله «تعدیل آحاد بهای پیمان چیست» را نیز می توانید مطالعه کنید.
اصطلاحات و شاخص های مورد استفاده در محاسبه تعدیل آحاد بهای پیمان
سازمان برنامه و بودجه کشور برای محاسبه مبلغ تعدیل آحاد بهای پیمان در قراردادهای عمرانی، شاخص های تعدیل را به صورت دوره ای منتشر می کند. این شاخص ها مبنای محاسبه تعدیل در قراردادهای مشمول هستند و مطابق با دستورالعمل نحوه تعدیل آحاد بهای پیمانها (بخشنامه شماره 101/173073 مورخ 1382/09/15) در محاسبات تعدیل مورد استفاده قرار می گیرند.
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073 مورخ 1382/09/15، در محاسبه تعدیل از شاخصهای مختلفی مانند شاخص مبنای پیمان، شاخص دوره انجام کار، شاخص گروهی (فصلی)، شاخص رشتهای و شاخص کلی استفاده میشود که در ادامه با هر یک از آنها آشنا می شویم. بر اساس این بخشنامه تعاریف زیر به واژه ها و اصطلاحاتی اختصاص دارد که در این دستور العمل مورد استفاده قرار می گیرند.
شاخص
عددی که متوسط تغییرات هر دوره را نسبت به دوره پایه نشان می دهد.
دوره
مطابق با بخشنامه، دوره به سه ماهه های منتهی به خرداد، شهریور، آذر و اسفند گفته می شود.
- دوره اول: فروردین، اردیبهشت و خرداد
- دوره دوم: تیر، مرداد و شهریور
- دوره سوم: مهر، آبان و آذر
- دوره چهارم: دی، بهمن و اسفند
دوره پایه
مطابق با بخشنامه، دوره پایه دوره ای است که تمامی شاخص های مربوط به آن عدد 100 است.
به عبارت دیگر، سازمان برنامه و بودجه برای اندازه گیری تغییرات قیمت ها یک دوره را به عنوان مبنا در نظر می گیرد و مقدار شاخص آن را 100 تعیین می کند. سپس شاخص سایر دوره ها نسبت به همین دوره پایه محاسبه و منتشر می شود.
فهرست بها
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073، فهرست بها به هر یک از فهرست های واحد بهای پایه در رشته های مختلف گفته می شود که از طرف سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ابلاغ می شود.
به عبارت دیگر، فهرست بها مجموعه ای از قیمت های پایه و مشخصات ردیف های کاری در رشته های مختلف عمرانی مانند ابنیه، راه، تاسیسات مکانیکی و تاسیسات برقی است که مبنای برآورد هزینه پروژه ها و محاسباتی مانند تعدیل آحاد بهای پیمان قرار می گیرد.
شاخص گروهی (فصلی)
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073، شاخص گروهی (فصلی)، عددی است که متوسط تغییرات قیمت های واحد اقلام یک فصل از فهرست بهای واحد پایه را در هر دوره نسبت به دوره پایه نشان می دهد.
به عبارت دیگر، فهرست بهای ابنیه شامل فصل عملیات خاکی، فصل بتن، قالب بندی و … می شود و شاخص هر گروه در هر فصل سال به صورت جداگانه محاسبه و منتشر می شود.
به عنوان مثال، برای فصل بتن، شاخص بهار، تابستان، پاییز و زمستان به صورت جداگانه منتشر می شود.
شاخص رشته ای
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073، شاخص رشته ای عددی است که متوسط تغییرات قیمت های واحد اقلام یک رشته از فهرست بهای واحد پایه را در هر دوره نسبت به دوره پایه نشان می دهد.
به عبارت دیگر، هزینه اجرای پروژه های عمرانی در رشته های مختلف یکسان نیست. برای مثال، هزینه اجرای یک آزادراه با ساخت یک بیمارستان یا شبکه آبرسانی تفاوت زیادی دارد. به همین دلیل، سازمان برنامه و بودجه برای هر رشته عمرانی شاخص جداگانه ای منتشر می کند که به آن شاخص رشته ای گفته می شود. از جمله شاخص های رشته ای می توان به شاخص رشته ابنیه، راه، تاسیسات برقی، تاسیسات مکانیکی، سدسازی، آبخیزداری و منابع طبیعی، راهداری و مرمت بناهای تاریخی اشاره کرد.
شاخص کلی
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073، شاخص کلی عددی است که متوسط تغییرات قیمت های واحد اقلام تمامی فهرست های واحد بهای پایه را در هر دوره نسبت به دوره پایه نشان می دهد.
به عبارت دیگر، در شاخص کلی تنها یک رشته عمرانی بررسی نمی شود، بلکه تغییرات قیمت در تمامی رشته های عمرانی مبنای محاسبه قرار می گیرد.
شاخص مبنای پیمان
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073، نحوه تعیین شاخص مبنای پیمان با توجه به روش انعقاد قرارداد متفاوت است و به طور کلی در دو حالت زیر تعیین می شود.
- در قراردادهای منعقد شده از طریق مناقصه
در این حالت، شاخص مبنای پیمان مربوط به یک دوره سه ماهه قبل از دوره سه ماهه ای است که آخرین روز مهلت تعیین شده توسط کارفرما برای تسلیم پیشنهاد قیمت پیمانکار در آن قرار دارد.
به عنوان مثال، اگر آخرین مهلت ارائه پیشنهاد آبان ماه 1404 (سه ماهه سوم سال) باشد، شاخص مبنای پیمان مربوط به سه ماهه دوم (تابستان) خواهد بود.
- در قراردادهای منعقد شده از طریق ترک تشریفات مناقصه
در این روش، شاخص مبنای پیمان مربوط به یک دوره سه ماهه قبل از دوره سه ماهه ای است که پیشنهاد نهایی پیمانکار به صورت کتبی به کارفرما تسلیم شده باشد.
به عنوان مثال، اگر پیمانکار پیشنهاد نهایی خود را در تیرماه ارائه کند، شاخص مبنای پیمان مربوط به سه ماهه اول (بهار) خواهد بود.
شاخص دوره انجام کار
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073، شاخص دوره انجام عملیات اجرایی مربوط به آن دوره است.
به عبارت دیگر، برای محاسبه تعدیل هر فعالیت، باید شاخص سه ماهه ای را در نظر گرفت که عملیات اجرایی واقعاً در آن انجام شده است، نه زمان تهیه یا ارسال صورت وضعیت.
برای مثال، اگر عملیات بتن ریزی در تیرماه انجام شده باشد، شاخص سه ماهه دوم سال (تابستان) ملاک محاسبه تعدیل آن خواهد بود.
کارکرد دوره
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073، کارکرد دوره مبلغ کارهای انجام شده طی آن دوره شامل عملیات اجرایی، مصالح پای کار و هزینه تجهیز یا برچیدن کارگاه است.
به عبارت دیگر، کارکرد دوره مجموع مبلغ عملیات اجرایی و سایر هزینه هایی است که پیمانکار در یک دوره انجام داده و در صورت وضعیت همان دوره ثبت کرده است. این مبلغ مبنای محاسبه تعدیل همان دوره قرار می گیرد.
به عنوان مثال، اگر پیمانکار در دوره تابستان عملیات بتنریزی، آرماتوربندی و تجهیز کارگاه را انجام داده باشد، مجموع مبلغ این فعالیت ها کارکرد آن دوره محسوب می شود.
فرمول محاسبه ضریب تعدیل
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073، ضریب تعدیل از رابطه زیر محاسبه می شود. نحوه استفاده از این رابطه نیز در نشریه 289 تشریح شده است.
تغییر ضریب ۰.۹۵ در محاسبه تعدیل
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073، در صورت وضعیت های موقت، ضریب ۰.۹۵ به عنوان یکی از اجزای فرمول محاسبه تعدیل در نظر گرفته می شود. با این حال، پس از اتمام پروژه و در زمان تنظیم صورت وضعیت قطعی، این ضریب با توجه به وضعیت اجرای پیمان ممکن است تغییر کند.
- اگر پروژه در مدت اولیه پیمان و بدون تأخیر به پایان برسد و تحویل موقت شود، ضریب ۰.۹۵ به ۱ تبدیل می شود. همچنین اگر تأخیرهای مجاز صرفاً ناشی از تغییر مقادیر کار باشد، ضریب نیز ۱ در نظر گرفته می شود.
- اگر پروژه در مدت پیمان (مدت اولیه به علاوه تأخیرهای مجاز) تکمیل و تحویل موقت شود، ضریب ۰.۹۵ به ۰.۹۷۵ تغییر می کند.
- اگر پروژه دارای تأخیر غیرمجاز باشد، ضریب بدون تغییر ۰.۹۵ باقی می ماند.
از آنجا که هنگام تهیه صورت وضعیتهای موقت، وضعیت نهایی پروژه و میزان تأخیرات هنوز مشخص نیست، در تمامی صورت وضعیتهای موقت ضریب ۰.۹۵ ملاک محاسبه قرار می گیرد. در پایان پروژه، در صورت احراز شرایط اعمال ضریب ۱ یا ۰.۹۷۵، مابه التفاوت آن هم زمان با صورت وضعیت قطعی محاسبه و پرداخت می شود.
نحوه محاسبه تعدیل صورت وضعیت
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073 مورخ 1382/09/15، برای محاسبه تعدیل هر صورت وضعیت، ابتدا دوره مربوط به کارکرد آن مشخص می شود. سپس با استفاده از شاخص های گروهی مربوط به آن دوره و شاخص مبنای پیمان، ضریب تعدیل هر فصل محاسبه می شود. پس از محاسبه ضریب تعدیل، مبلغ تعدیل هر فصل از حاصل ضرب ضریب تعدیل در مبلغ کارکرد همان فصل به دست می آید.
مبلغ تعدیل هر فصل = ضریب تعدیل × مبلغ کارکرد فصل
در نهایت، مبلغ تعدیل صورت وضعیت از جمع جبری مبالغ تعدیل کارکرد فصل ها، تعدیل مصالح پای کار هر فصل و تعدیل هزینه تجهیز و برچیدن کارگاه تا تاریخ همان صورت وضعیت محاسبه می شود. در تعیین شاخص های دوره سه ماهه، تاریخ واقعی انجام عملیات اجرایی در کارگاه ملاک محاسبه است و تاریخ تهیه یا ارسال صورت وضعیت در تعیین شاخص ها تأثیری ندارد.
همچنین، به منظور کاهش حجم محاسبات تعدیل، توصیه شده است در پایان هر ماه شمسی، صورت وضعیت کارهای انجام شده تا آن تاریخ به همراه مقدار مصالح پای کار به تفکیک هر فصل و همچنین هزینه تجهیز کارگاه تنظیم شود.
گرد کردن ضریب تعدیل
مطابق با بخشنامه شماره 101/173073 مورخ 1382/09/15، ضریب تعدیل در محاسبات با سه رقم اعشار در نظر گرفته می شود. برای این منظور، ابتدا ضریب با چهار رقم اعشار محاسبه شده و سپس گرد می شود.
اگر رقم چهارم اعشار ۵ یا بزرگتر از ۵ باشد، رقم چهارم حذف شده و یک واحد به رقم سوم اعشار اضافه می شود. اما اگر رقم چهارم اعشار کوچکتر از ۵ باشد، رقم چهارم بدون تغییر در رقم سوم حذف خواهد شد.
نتیجه گیری
تعدیل آحاد بهای پیمان ابزاری برای حفظ تعادل مالی قراردادهای عمرانی در برابر تغییرات قیمت ها است. محاسبه تعدیل آحاد بهای پیمان بر اساس ضوابط بخشنامه شماره 101/173073 مورخ 1382/09/15 و با استفاده از روش های تشریح شده در نشریه 289 (راهنمای روش محاسبه تعدیل آحاد بهای پیمان ها) انجام می شود. در این فرآیند، با تعیین شاخص مبنای پیمان، شاخص دوره انجام کار و محاسبه ضریب تعدیل، مبلغ تعدیل هر صورت وضعیت بر مبنای کارکرد تأیید شده محاسبه می شود. آشنایی با این ضوابط و مفاهیم، علاوه بر انجام صحیح محاسبات تعدیل، از بروز اختلافات مالی و قراردادی میان کارفرما و پیمانکار نیز جلوگیری می کند.
با این حال، محاسبه تعدیل آحاد بهای پیمان دارای جزئیات، ضوابط و شرایط متعددی است که در یک مقاله قابل بررسی کامل نیست. در این مطلب تنها مهم ترین مفاهیم و نحوه محاسبه به صورت خلاصه ارائه شد. برای آشنایی با تمامی ضوابط، استثنائات و روش های محاسبه در شرایط مختلف، مطالعه متن کامل بخشنامه شماره 101/173073 و نشریه 289 توصیه می شود.
سوالات متداول
آیا تعدیل به همه پیمان ها تعلق می گیرد؟
خیر. تعدیل آحاد بهای پیمان تنها به قراردادهایی تعلق می گیرد که در شرایط پیمان، اعمال تعدیل برای آن ها پیش بینی شده باشد. در قراردادهای مشمول، محاسبه تعدیل بر اساس ضوابط بخشنامه شماره 101/173073 مورخ 1382/09/15 انجام می شود. بنابراین، پیش از محاسبه تعدیل باید شرایط عمومی و شرایط خصوصی پیمان بررسی شود تا مشخص گردد قرارداد مشمول تعدیل است یا خیر.
شاخص های تعدیل را از کجا دریافت کنیم؟
شاخص های تعدیل به صورت دوره ای توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور منتشر می شوند و مبنای محاسبه تعدیل در قراردادهای عمرانی هستند. این شاخص ها برای رشته های مختلف عمرانی و در قالب شاخص های گروهی، رشته ای و کلی منتشر شده و باید متناسب با نوع پیمان و ضوابط بخشنامه شماره 101/173073 در محاسبات تعدیل مورد استفاده قرار گیرند.
ضریب ۰٫۹۵ در تعدیل آحاد بهای پیمان چه زمانی تغییر می کند؟
ضریب ۰٫۹۵ در تمامی صورت وضعیت های موقت ثابت است. اما پس از اتمام پروژه و در زمان تنظیم صورت وضعیت قطعی، با توجه به وضعیت اجرای پیمان ممکن است به ۱ یا ۰٫۹۷۵ تغییر کند. شرایط این تغییر در بخشنامه شماره 101/173073 مشخص شده است.
نرم افزار مدیریت قراردادها، تمامی فرایند های سازمان شما را از مرحله تهیه پیش نویس تا تسویه حساب کامل مدیریت می کند. با استفاده از این نرم افزار می توانید تمامی فرآیندهای کنترل قرارداد از جمله افزایش/کاهش ۲۵% (تغییر مقادیر)، خاتمه قرارداد، متمم ها و الحاقیه های قرارداد، مابه التفاوت و تعدیل ها، مبالغ مشروط در قرارداد، تاخیرات و تعلیق ها را مدیریت کنید.
ما را در اینستاگرام دنبال کنید.
بدون دیدگاه