تعارض منافع در مناقصات

مناقصه یکی از ابزارهای کلیدی و مهم برای تامین کالا، خدمات و اجرای پروژه ها در بخش عمومی کشور محسوب می شود. این امر با هدف رقابت آزاد، شفاف و استفاده بهینه از منابع طراحی شده است. مناقصه یک فرایند قانونی است که با وجود نهادهای نظارتی و تدوین و تنظیم قانون برگزاری مناقصات، امکان سو استفاده و نقص قوانین در آن وجود دارد. یکی از مهم ترین موارد نقص قوانین در مناقصه، تعارض منافع است که می تواند منجر به تصمیم گیری های ناعادلانه و هزینه های غیر ضروری شود. در این مقاله قصد داریم که به مبحث تعارض منافع در مناقصات بپردازیم.

مفهوم تعارض منافع

تعارض منافع به صورت کلی به شرایطی گفته می شود که فرد بر سر دوراهی منافع اجتماعی و ماموریت های سازمانی و از سوی دیگر منافع شخصی، خانوادگی، گروه و … قرار می گیرد. تعارض منافع در مناقصات زمانی رخ می دهد که منافع شخصی دستگاه مناقصه گذار نسبت به منافع عمومی و یا سازمانی در الویت قرار می گیرد. تعارض منافع منجر به خدشه دار شدن شفافیت مناقصات می شود که تبعات حقوقی و قانونی برای سازمان ها و افراد مربوطه را با خود به همراه دارد.

با توجه به نقش تاثیر گذار افراد در دستگاه مناقصه گذار در جایگاه کارفرما، مهندس مشاور، پیمانکار، مدیریت طرح بدیهی است که در طول پروژه در موقعیت های تعارض منافع گوناگونی قرار گیرند و ممکن است در مواردی منافع شخصی خود را نسبت به منافع عمومی در الویت قرار دهند که این امر منجر به گسترش بی عدالتی، عدم انطباق و کاهش شفافیت در مناقصات می شود.

از مهم ترین مصادیق تعارض منافع در مراحل مختلف پروژه می توان به مرحله برنامه ریزی و طراحی پروژه، مرحله انعقاد قرارداد، مرحله اجرای پروژه، مرحله خاتمه پروژه و بهره برداری و نگهداری پروژه اشاره کرد. در ادامه اقداماتی که در هر یک از مراحل تعارض منافع رخ می دهد را به صورت موردی ذکر می کنیم.

• برآورد غیرواقعی هزینه اجرای پروژه
• انتخاب مشاور به صورت سفارشی، اما با ظاهر سازی قانونی
• فشار سیاسی و اعمال نفوذ توسط افراد برای تعریف و تصویب پروژه ها
• انتخاب و انتساب افراد بر اساس ارتباطات خویشاوندی
• تبانی مناقصه گران
• تهیه و تنظیم اسناد مناقصه توسط کارفرما به صورت جهت دار
• نفوذ پیمانکار در سیستم کارفرما و مشاور و تعیین ناظر پروژه
• نادیده گرفتن دستور العمل های نظارت و چشم پوشی بر عدم رعایت مشخصات فنی و نقشه ها
• عدم دریافت خسارت تاخیر از پیمانکار
• عدم رفع نواقص به صورت اصولی و رفع آن به شکل سطحی و کاهش عمر مفید پروژه

ارتباط تعارض منافع و فساد

همانطور که گفته شد تعارض منافع زمانی رخ می دهد که فرد یا شرکت خصوصی و دولتی در موقعیتی باشد که می تواند از شغل حرفه ای یا منصب حاکمیتی در جهت منافع خود و یا شرکت سواستفاده کند. در تعریف کلی هرگونه سواستفاده از جایگاه عمومی برای بدست آوردن منافع شخصی فساد تعریف می شود و با مطابق با تعریفی که از فساد وجود دارد می توان گفت که تعارض منافع با فساد در ارتباط است. به عبارت دیگر تعارض منافع زمانی وجود دارد که افراد می توانند از موقعیت خود سواستفاده کنند و فساد زمانی اتفاق می افتد که افراد از موقعیت خود سواستفاده کرده باشند.

انواع تعارض منافع

تعارض منافع الزاما از سوی شخص صورت نمی پذیرد و ممکن است شخص حقوقی، یک سازمان و یا حتی یک صنف باشد. بر اساس مطالعات انجام شده به طور کلی مسئله تعارض منافع به دو دسته شخص محور و سازمان محور تقسیم می شود که در ادامه هر کدام را به تفکیک توضیح خواهیم داد.

تعارض منافع شخص محور

در این نوع تعارض فردی که از جایگاه حاکمیتی خاصی برخوردار است به دلیل داشتن برخی ویژگی ها مانند روابط سهام داری، اشتغال، روابط خانوادگی و … منافع شخصی آن در تعارض با منافع حاکمیت و عموم قرار می گیرد. همچنین در ساختار و قواعدی که فرد از دو یا چند جایگاه شغلی متفاوت در بخش عمومی و خصوصی برخوردار باشد؛ تعارض منافع شخص محور رخ می دهد.

تعارض منافع سازمان محور

این نوع تعارض نیز مشابه تعارض منافع شخص محور است با این تفاوت که در رابطه با منافع یک سازمان مصداق پیدا می کند. در این حالت منافع یک سازمان است که با منافع عمومی و حاکمیتی در تعارض قرار می گیرد. به عنوان مثال می توان به طرح های عمرانی اشاره کرد که شرکت های پیمانکاری منصوب شده توسط کارفرما، زیرمجموعه همان شرکت باشد.

اهمیت تشخیص و شناسایی تعارض منافع در مناقصات

جهت حفظ شفافیت مناقصات و رقابت سالم، جلوگیری از تخلف در روند انجام پروژه و شناسایی مسیرهایی که به تعارض مناقع منتهی می شود از اهمیت زیادی برخوردار می باشد. دستگاه مناقصه گذار، سازمان های دولتی و خصوصی برای تحقق این امر و جلوگیری از فساد ملزم به رعایت قوانین و مقررات وضع شده در این رابطه می باشند. برای جلوگیری از بروز تعارض منافع و عدم شفافیت و انطباق در روند برگزاری مناقصات باید در هر مرحله اصول و قواعدی از جمله وضع استانداردهای عالی و اخلاقی برای مسئولان تهیه اسناد مناقصه و تشریفات، شفافیت و آزادی اطلاعات در تمام مراحل، وجود نهادهای نظارتی قوی و تقویت نهادهای مدنی مستقل به عنوان ناظران غیردولتی مورد توجه قرار گیرد.

پیشنهاد، تعریف و تصویب پروژه، تعیین مشاور، مدیر طرح و اعتبار پروژه در مرحله اول انجام پروژه و برگزاری مناقصات (مرحله برنامه ریزی و طراحی پروژه) صورت می پذیرد از این رو احتمال بروز تعارض منافع در این مرحله بیشتر از سایر مراحل دیگر روی می دهد. وجود تعارض منافع و روی دادن هرگونه فساد در مراحل اولیه و تصمیم های جانبدارانه روند پروژه را در مراحل بعدی با مشکلات جدی تری مواجه خواهد کرد از این رو ضروری است تا مصادیق آن شناسایی و از هر گونه عملی که منافع عمومی را خدشه دار می کند جلوگیری شود.

جهت کاهش تعارض منافع از جمله اقدامات کارآمد می توان به الزام شرکت کنندگان به افشای منافع و اعلام تعارض، تنظیم بندهای صریح قراردادی و موانع قانونی، اعمال نظارت و کنترل بر فرآیندها اشاره کرد. در صورت مشاهده و تشخیص تعارض منافع در مناقصات برای احقاق حقوق، جبران خسارت و افزایش شفافیت و نظم ، شخص و یا شرکت متضرر می تواند از روش هایی چون تنظیم شکایت، تنظیم بندهای قراردادی در رابطه با الزام افشاگری علیه ذی نفعان و مصادیق تعارض منافع، حق فسخ قرارداد و اعمال جریمه های سنگین بهره مند شوند.

نتیجه گیری

بررسی و شناخت مصادیق تعارض منافع علاوه بر حفظ منابع و سرمایه های ملی، به عنوان یک راهکار کارآمد و اساسی جهت کاهش فساد و افزایش شفافیت در مناقصات شناخته می شود. شناسایی نمونه ها و موارد عینی تعارض منافع در مناقصات  و تمامی مراحل پروژه ها گامی مهم در جهت مبارزه با فساد محسوب می شود.

تعارض منافع در پنج مرحله پروژه های پیمانکاری، برنامه ریزی و طراحی، انعقاد قرارداد، اجرای پروژ، خاتمه پروژه، بهره برداری و نگهداری روی می دهد که مراحل اولیه آن (برنامه ریزی طراحی پروژه) در بروز تعارض منافع نسبت به سایر مراحل دیگر از اهمیت بیشتری برخوردار می باشد. از این رو ضروری است تا در همان مراحل ابتدایی و آغازین از این مسئله جلوگیری شود تا از بروز چالش های جدی و پیچیده در مراحل بعدی جلوگیری شود. در این رابطه تنظیم بندهای صریح قراردادی جهت جلوگیری از تعارض منافع، روشن کردن موانع و الزامات قانونی، افشاگری و تنظیم شکایت علیه هرگونه کارشکنی برای حفظ منافع عمومی و نظم مناقصات ضروری می باشد.

نرم افزار مدیریت برگزاری معاملات درگاه با داشتن قابلیتی کلیدی در چارت سازمانی که شامل ثبت اقوام با کد ملی و بررسی منبع و اعضای منبع در هنگام ثبت قرارداد می شود؛ ابزاری کاربردی و کارآمد جهت مدیریت تعارض منافع در مناقصات محسوب می شود. نرم افزار مدیریت برگزاری مناقصات درگاه، با نگرشی متفاوت نسبت به سایر نرم افزارهای موجود با تحلیل دقیق اطلاعات و توجه به جزئیات در حوزه مناقصات توسط متخصصین اندیشه پرداز طراحی گردیده است.

ما را در اینستاگرام دنبال کنید.

منبع: تعارض منافع